Featured Item

تنبور

نامی که برای طیف وسیعی از لوت های دسته بلند مضرابی در حوزه ی خاورمیانه و آسیای میانه بکار برده می شود.وجود لوت در بین النهرین(عراق باستانی)از دوره ی عکدی(هزاره ی سوم پیش از میلاد)ثبت شده است.این ساز سپس در بابل رواج پیدا کرد.نگاره های به جا مانده از آن دوره اندازه ی کوچک و دسته ی باریک آن را به تصویر می کشند.
فارابی(متوفی به سال 339ه.ق)بخش عمده ای از کتاب موسیقی کبیر خود را به تشریح تنبور بغدادی اختصاص می دهد(تنبور بغدادی اکنون به تنبور میزانی نیز مشهور است).ارجاع این ساز به جریانات مشرکانه و بت پرستانه یک تاریخ پیش اسلامی از آن به دست می دهد.طبق گفته ی فارابی تنبور بغدادی در جنوب و غرب بغداد پراکنده شده بود.درحالیکه تنبور خراسانی در ایران یافت می شد.این افتراق ممکن است منشا تفاوت سازهای کنونی اعراب و دیگر انواع تنبوری باشد که در شمال عراق,سوریه و ترکیه یافت میشود.
تنبور میزانی بر دسته ی خود دارای پنج دستان هم فاصله بود.وترها میبایست به چهل قسمت تقسیم می شدند اما احتمالا تنها پنج بخش اول مورد استفاده قرار می گرفتند.
تئورسین بزرگ ,صفی الدین ارموی(متوفی به سال 693ه.ق)تحلیل خود از مقوله ی گام را بر نخستین تقسیمات تتراکردی فارابی از هفده فاصله ی تنبور خراسانی بنیان نهاد.
در دوره ی عثمانی,درطی قرون 18و19میلادی چندین نوع از تنبور در شهرهای بزرگ عربی گزارش شده است.تنبور شرقی,تنبور کبیر ترکی,تنبور بزرگ,تنبور بلغاری یا تنبور باقلاما توسط ویوتو(villoteau)در قاهره ی آن زمان مشاهده شده اند.به تدریج این گوناگونی در مراکز اعراب از بین رفته و جای خود را به ساز بوزوک داد.
واژه شناسی های حاضر,بسیار پیچیده ومتناقض اند.امروزه واژه ی تنبور برای انواع مفترق و مرتبط سازهای دسته بلند زیادی در سنت های بومی بکار می روند.در ترکیه واژه های باقلاما و ساز با معانی تقریبا مترادف به یک لوت دسته بلند سنتی اطلاق می شود.تنبور(تنبور بزرگ)سازی بزرگتر و مربوط به موسیقی هنری است.در بغداد,دمشق و بیروت,بوزوک یک ساز شهری است.در جنوب عراق واژه های چمبر و جمبوش,واژه هایی آشنا بودند.در ایران و آسیای مرکزی دو نام دیگر مشخصه ی لوت های دسته بلند برآمده از تنبور خراسانی هستند:دوتار و سه تار.
انواع مختلف این ساز غالبآ سازهایی با کاسه ی گلابی شکل اند.تنبور ترکمنی بر روی صفحه ی خود فاقد سوراخ است درحالیکه بوزوک و تنبور کردی دارای منافذی بصورت نامنظم بر روی سطح ساز می باشند.تنبور کردی 14دستان دارد اما تنبور ترکی و عربی دستان های کمتری دارد.
طوایف شابک و سارلیا در شمال عراق بشدت به این ساز احترام گذاشته و از آن برای استفاده در مراسم مقدس مخفیانه ی خود در مدح علی(ع) و دوازده امام بهره می برند.